Ο ΤΟΠΟΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

Άφθονο χιόνι σ’ ασημένιες κούπες,

ερωδιοί κρυμμένοι απ’ τη λαμπρή σελήνη,

πράγματα ανόμοια στην ομοιότητά τους,

η σύγχυση είναι ο τόπος της γνώσης.

Τουνγκ-σαν, δάσκαλος του Τσαν στην Κίνα του 9ου αιώνα

Χοροβασία

Στο βίντεο παρακολουθούμε αποσπάσματα από ένα ταοϊστικό τυπικό που κατέγραψε, πριν από σαράντα χρόνια περίπου, ο καθηγητής Michael Saso, ένας από τους λίγους δυτικούς ειδικούς στον Ταοϊσμό που μπορεί να εμπιστευθεί κανείς (εννοώ όποιος είναι επαρκώς ενημερωμένος). Στο τυπικό προίσταται ο «Master Zhuang», στις διδασκαλίες του οποίου ο Saso έχει αφιερώσει ένα αξιόλογο βιβλίο (Taoist Master Chuang, αναθεωρημένη έκδοση, 2000). Γενικά, έχει συνεισφέρει σημαντικά καθώς αυτή η όψη των ταοϊστικών παραδόσεων, η τελεστική και τελετουργική, άρχισε να γίνεται γνωστή μόλις τις τελευταίες δεκαετίες. Στους λόγους της αποσιώπησης και της αδιαφορίας των μελετητών, που είχε ως αποτέλεσμα τη διαμόρφωση μιας στρεβλής εικόνας για τον Ταοϊσμό, έχω αναφερθεί σε πρόσφατο άρθρο (Strange 139, υποκεφάλαιο Στοιχεία της αρχαϊκής φυσικής θρησκείας). Εδώ σημειώνω απλώς τα λόγια με τα οποία κλείνει το βίντεο εν είδει συμπεράσματος: «...Τα χορευτικά βήματα του ταοϊστή είναι όλα αναπαραστάσεις των διαλογισμών που διαδραματίζονται εντός του νου. Πράγματι, μπορούμε να διακρίνουμε ότι Μακρόκοσμος και Μικρόκοσμος είναι ένα. Αυτοί οι διαλογισμοί “εσωτερικής αλχημείας” είναι μέρος της κλασικής παράδοσης του Ταοϊσμού και καταδεικνύουν ότι οι ατραποί του φιλοσοφικού και του θρησκευτικού Ταοϊσμού, στην πραγματικότητα, ποτέ δεν χώρισαν».

Δηλαδή, μας λέει ο Saso, ότι στον Ταοϊσμό συντελείται μία, εντός εισαγωγικών, εσωτερική αλχημεία, γιατί είναι μία παράδοση που είναι συνάμα φιλοσοφική και τελεστική, με άλλα λόγια συνενώνει νόηση και αίσθηση.

Μία πιο «τεχνική» παρατήρηση στα λόγια αυτά του Saso: τα βήματα που εκτελούν οι Ταοϊστές δεν είναι, για την ακρίβεια, «dancing steps». Στα αγγλικά δεν υπάρχει ο κατάλληλος όρος. Αυτό το είδος βηματισμού, που παραδοσιακά χρησιμοποιείται στις μυητικές τελετές –όχι μόνον της Άπω Ανατολής– ονομάζεται στα ελληνικά με το ρήμα χοροβατώ. Οι ταοϊστές χοροβατούν, όπως χοροβατούν οι μοναχοί στις λειτουργίες του Αγίου Όρους, όπου ακολουθείται το βυζαντινό τυπικό. Οι αναλογίες ανάμεσα στο ταοϊστικό και στο βυζαντινό τυπικό, στα άμφια, σε ορισμένες τελετουργικές κινήσεις, δεν είναι βεβαίως απλή σύμπτωση. Η διαφορά βρίσκεται ανάμεσα στον πιο λαϊκό χαρακτήρα του ταοϊστικού τυπικού, τόσο στο μουσικό μέρος όσο και σε ορισμένες κινήσεις του σώματος που παραπέμπουν στο παραδοσιακό θέατρο, και στον «αρχοντικό» χαρακτήρα του ορθόδοξου τυπικού.

Το τυπικό που ακολουθείται στον Άθωνα θα ήταν, χωρίς αμφιβολία, απόλυτα «ευανάγνωστο» για έναν ταοϊστή: ξεκινά στο απόλυτο σκοτάδι, στον προθάλαμο του μοναστικού ναού, και καθώς το τυπικό εξελίσσεται προς τα ενδότερα, φωταγωγείται σταδιακά ο χώρος, πάντοτε με τις φλόγες των κεριών, ώσπου ανάβει ο κεντρικός πολυέλαιος, σύμβολο κοσμολογικό και θεολογικό (και μάλιστα στην όλη τελετουργία με την οποία ανάβει ο κεντρικός πολυέλαιος μπορεί κανείς να παρατηρήσει ορισμένες πολύ ιδιαίτερες λεπτομέρειες). Σε μία επόμενη φάση ακολουθείται η αντίστροφη διαδικασία μέχρι ο ναός να βυθιστεί και πάλι στο σκοτάδι. Το τυπικό δεν κρύβει τη μυστηριακή του καταγωγή. Η ίδια τελετή, από το σκοτάδι στο φως, επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά στις μακρόσυρτες Αγρυπνίες, όπου χάνεται η αίσθηση του χρόνου.  

Χωρίς τα ταοϊστικά τυπικά δεν μπορεί να έχει κανείς μία ολοκληρωμένη εικόνα του Ταοϊσμού, εκτός και αν θέλει να είναι τουρίστας και καταναλωτής «πνευματικότητας». Και το ίδιο φυσικά ισχύει για την ορθόδοξη παράδοση. Τα μυστικά είναι στις λεπτομέρειες. Η απλότητα με την οποία εκτελούν τα τυπικά τους τόσο οι ταοϊστές όσο και οι μοναχοί είναι ενδεικτική. Καμία σοβαροφάνεια, όπως αυτή που συνήθως επικρατεί στους ναούς της κρατικής θρησκείας της χώρας. Γιατί, όπως και να το κάνουμε, οι τελετές είναι παιδικά πράγματα, διαμορφώθηκαν μέσα στην παιδική ηλικία της ανθρωπότητας, δηλαδή στην αιώνια νιότη της...

Δημήτρης Τσουμάνης

Ο ιερός υλισμός του Ταρκόφσκι

Ο ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΣ

 ΤΟ ΘΕΙΟΝ

 ΤΟ ΑΛΑΣ

Αυτές είναι μόνο ορισμένες αντιπροσωπευτικές σκηνές από το έργο του Ταρκόφσκι. Τις επέλεξα, ανάμεσα σε τόσες άλλες, γιατί ο κόσμος που υπαινίσσονται θυμίζει έντονα την Αλχημεία. Ο «ιερός υλισμός» που χαρακτήριζε πάντοτε τις μεσογειακές παραδόσεις (την αρχαία Αίγυπτο σε απόλυτο βαθμό) φαίνεται ότι φτάνει στον Ταρκόφσκι μέσα από την Ορθοδοξία. Ελάχιστη σημασία έχει να ξέρουμε αν ο ίδιος είχε εντρυφήσει στην Ερμητική Φιλοσοφία, ο τρόπος που χρησιμοποιεί τη φωτιά και το χώμα, το νερό και τον αέρα –όχι μόνον οπτικά αλλά και ηχητικά– είναι υποδειγματικός. Για να το πω με τους όρους της ερμητικής τέχνης, η τέχνη του Ταρκόφσκι περνάει από τα τέσσερα στοιχεία στα tria prima, στον Υδράργυρο και το Θείον, και στο αποτέλεσμα της ένωσής τους, το Άλας.

Τα tria prima είναι παρόντα στη διάρκεια κάθε φιλμ μέσα από εικόνες των τεσσάρων στοιχείων. Εικόνες που δεν αποκτούν κάποια επιπλέον συμβολική διάσταση παρά μόνο στο νου του θεατή, σε συνδυασμό. Είναι εικόνες απλές, ανακαλούν πρωτογενείς εμπειρίες της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με την ύλη, με τα ριζώματα του κόσμου. Όπως ένα μικρό παιδί, που παίζει, εξερευνώντας ό,τι το περιβάλλει δεν αλληλεπιδρά με αντικείμενα –στα παιδικά μάτια δεν υπάρχουν «αντικείμενα».

 Δ. Τ.

οι ταινίες

Καθρέφτης (1974)

Solaris (1972)

Θυσία (1986)

ΟΥΤΙΣ

Ο Ταλιέσιν Τραγουδά τη Γνώση του

Κάποτε γνώριζα

Όλα αυτά που υπήρχαν να μάθω

Σε μια στιγμή φλεγόμενης έκστασης

Μεταμορφώθηκα

Γνώριζα κάθε πέτρα, κάθε δέντρο, κάθε πουλί

Κάθε ζώο και ψάρι

Και, σ' εκείνη τη στιγμή,

Κατάλαβα ότι όλα τα νοήματα ήταν ένα.

Τότε, το ίδιο απότομα και ξαφνικά,

Από τη φώτιση πίσω πάλι στο σκοτάδι

Ξέχασα όλα όσα είχα μάθει

Και ήταν λες και, εκεί που έβλεπα μόνο ενότητες,

Τώρα καταλάβαινα μόνο σπασμένα κομμάτια

Που κάποτε ήταν ολόκληρα.

Και, από τότε, πέρασα χρόνια πολλά αναζητώντας

Πολεμώντας,

Να συγκεντρώσω τα χαμένα κομμάτια

Που ίσως, κάπως, να συνδέσουν τη σπασμένη γνώση

Να γίνουν πάλι εκείνο το ένα,

Που είναι αιώνιο

Και δεν αλλάζει ποτέ.

Αλλά, εγώ είμαι που άλλαξα,

Έμεινα κάπως παγωμένος.

Τώρα κοιτώ πίσω μου

Στο παρελθόν

Και συνθέτω τα κομμάτια σε νέα σχέδια

Αιώνια ελπίζοντας να βρω

Την αληθινή τους σχέση

Ώστε η φλόγα της δημιουργίας

Να αναζωπυρωθεί στα κόκαλά μου...

Ποίημα του θρυλικού Κέλτη βάρδου Taliesin σε μετάφραση του Παντελή Γιαννουλάκη, από το βιβλίο του Ονειροπόλος, εκδ. Άγνωστο


φωτογραφία: Μήδεια του Ευρυπίδη, σκηνοθεσία: Μίνως Βολανάκης, Circle in the Square, Νέα Υόρκη, 1973

Η ΤΕΤΡΑΓΩΝΗ ΠΟΛΗ

Η τετράγωνη πόλη, σε ένα ποίημα του Ντε Κίρικο... Είναι η πόλη όπου «βασιλεύει ο στοχασμός» ή κάτι άλλο, ανέκφραστο, που κάποιες φορές πυκνώνει και γίνεται απτό, όπως εδώ, ανάμεσα σε άλλες εικόνες ενός ζωντανού ονείρου.

ΜΙΑ ΝΥΧΤΑ (UNE NUIT)

Χτες τη νύχτα ο άνεμος φύσαγε τόσο δυνατά

που έλεγα πως θάρριχτε χάμω

τα χαρτονένια βράχια.

Κι’όλη την ώρα μεσ’στα σκοτάδια τα ηλεκτρικά

φώτα

Εκαίγανε ωσάν καρδιές.

Απάνω στον τρίτο μου ύπνο ξύπνησα κοντά σε

μια λίμνη

Όπου έρχονταν και χύνονταν τα νερά δυο ποταμών.

Γύρω στο τραπέζι οι γυναίκες διαβάζανε.

Κι’ ο καλόγερος σιωπούσε χωμένος στη σκιά.

Αργά πέρασα το γιοφύρι και στον πάτο των

σκοτεινών νερών

Είδα να περνούν αργά μεγάλα μαύρα ψάρια.

Ξαφνικά βρέθηκα μέσα σε μια πόλη μεγάλη

και τετράγωνη.

Όλα τα παράθυρα είτανε κλειστά, παντού βασίλευε

σιωπή.

Παντού βασίλευε στοχασμός.

Κι’ ο καλόγερος ξαναπέρασε από πλάγι μου.

Ανάμεσα απ’ τις τρύπες του σάπιου ράσου του

είδα την καλλονή του σώματός του: χλωμό και

άσπρο σαν ένα άγαλμα του έρωτα.

Σαν εξύπνησα η ευτυχία κοιμόνταν ακόμη

κοντά μου.

1911-1913

Giorgio de Chirico

Μετάφραση: Νίκος Εγγονόπουλος

Η λέξη, τ.179